Ölümünün 703.Yılında: Dante Alighieri Anısına...

İtalya'nın yetiştirdiği en büyük şair olan Dante; Shakespare ve Goethe'yle birlikte Batı Avrupa edebiyatının üç büyük dehasından biridir. 2024 yılı ile birlikte ölümünün 703. yılının anısına gelin usta yazar Dante'yi beraber tanıyalım:

Aslında bakarsanız Dante'nin yaşamıyla ilgili bilgilerin büyük bölümü yapıtlarından çıkarılmaktadır. Floransalı bir burjuva ailesinin oğlu olarak 1265 yılında dünyaya gelmiştir. Ailesi hakkında detaylı bilgi bulunmamakla birlikte, babasından hiç söz etmediğini söyleyebilirim. Aksine her fırsatta dedesiyle ve ailesinin soyunun Roma'ya dayanmasıyla övünürdü. Annesini küçük yaşta, babasını da on sekiz yaşındayken kaybeden Dante, sonrasında üvey annesi ve üvey kardeşleriyle yaşamak zorunda kalmıştır.

"Herkes yenenin peşinden gider; kimi önde yürür, kimi onu arkasından çeker, kimi varlığını yanında belli eder."

Çok verimli ve çalışkan bir yazar olan Dante, ilk kitabı Vita Nuova'yı o dönemde ortaya çıkan stilnova şiir anlayışına uygun biçimde yazar ve bu yazıtında çocukluk ve ömrünün aşkı Beatrice'i yüceltir. Dante, Beatrice'i ilk gördüğünde ikisi de sekiz yaşlarında çocukturlar. Dokuz yıl sonra ikinci kez karşılaşırlar; kendisinin yaşamını tümüyle Beatrice kaplar. Belli ki büyük ölçüde platoniktir bu sevda. 1288 yılında başkasıyla evlenen Beatrice'in ömrü ne yazık ki kısa olmuştur. Evlendikten iki sene sonra hayatını kaybeden Beatrice'in ölümü Dante'yi çok sarsar ve uzun süre kendine gelemez. İşte büyük başyapıt İlahi Komedya'nın Araf bölümü içeriğinde de Dante'ye Beatrice eşlik eder.

"Aşkın efendiliği iyi değildir, çünkü ona inanan kişi ne denli çok inanç beslerse o denli ağır ve acılı anlar yaşamak zorunda kalır."

İlahi Komedya’da Tanrı’ya sığınışını, erdem arayışını ve Beatrice’e olan sonsuz sevdasını bizlere yansıtır. Günümüzde biz edebiyatçılara ve birçok sanat yapıtına esin sağlayan İlahi Komedya'da birçok gerçek kişiyle; din sömürücüsüyle, zorbayla, hilebazla, çıkarcıyla, cimriyle, savurganla, tecavüzcüyle, bencille ve bu günahkârlarla, olağanüstü görsellik niteliğinin yarattığı atmosfer içinde hesaplaşır. Bence bu eser, günümüzde hala güncelliğini koruyor. Dante'nin "cehennemini" andıran koşullar içerisinde savruluyoruz. Savaşlar, sömürüler, açlık, hastalıklar, kıyımlar, insan haklarının çiğnenişi, yaşamları sonlandırılan hayvan ve bitki türleri, ahlaksal derin çürümüşlük… Dante, İlahi Komedya’da öyle bir cehennem anlatır ki, ölmeden ölmüş gibidir. Zift, katran içinde kaynayanlar, buza başları gömülü titreyenler, sürekli yara kabukları soyulanlar, kıvrananlar, gömütlerden sarkanlar, zebanilerce durmaksızın mızraklananlar, inleyenler, haykıranlar, ağlayanlar… Bu anlatımın ustalığı ve hala sırrı çözülemeyen deneyimi bile kendisine tüm Dünya Edebiyatı'nın saygı duyması için yeterlidir.

"Cehennemin en karanlık yerleri, ahlak krizi zamanlarında tarafsız kalanlara ayrılmıştır."

Dante'nin eğitimi fazla bilinmemekle birlikte, kendi kendini geliştirdiği varsayılmıştır. Her ne kadar yüksek öğrenime devam etmese de kendi kenini eğitmekte ustalaşmıştır. Öğrenmeye olan tutkusunun yanı sıra, yazma konusunda da kendini ilerletirken; astronomi, resim ve felsefe gibi konularda da kendini epey geliştirmiştir.

Aslınızı düşünün isterseniz; hayvanlar gibi yaşamak için dünyaya gelmediniz, erdem ve bilgi peşinde koşmak göreviniz.

27 Ocak 1302'de sahtekarlık, gayri meşru kazanç elde etmek gibi asılsız suçlardan ötürü para cezasına çarptırıldı ve iki yıllığına Floransa'dan sürgün edildi. Hemen ardından hakkında Floransalı askerler tarafından ele geçirildiği takdirde idam edilmesine karar verildi. Dante bu kararı öğrendiğinde Floransa'da değildi. Sürgün kararı yüzünden de ülkesine dönemedi. Zamanla kendine ve kurtuluşlarını sağlayabileceklerini düşündüğü arkadaşlarına olan güvenini kaybetti. Bu dönemde ve sonrasında çeşitli politik sorunlar yüzünden Floransa'ya ölene dek dönemedi. İşte tüm bunları yaşarken büyük bir acı ile İlahi Komedya'yı yazmaya başladı. 1321 yılında, 56 yaşındayken Ravenna'da hayatını kaybetti. Ölüm sebebi tam bilinmiyordu ama bazı kaynaklara göre sıtma olduğu söyleniyor diyebilirim.

İlahi Komedya eserinin kıymetli birkaç bölümü ile yazımı sonlandırmak istiyorum. Çektiği acıları usta bir dille kaleme alan, insanlığın kaybolmuş bütün sınırlarını okuyucusunun gözüne sokmak istercesine anlatan ve yalnızca çektiği bu derin sızının anlaşılmasını isteyen büyük yazar Dante Alighieri; anlaşılıyor ve yüksek saygıyı hak ediyorsun.

-"Gemiyle denize açılanların, sevgili dostlarından ayrıldıkları günü anımsayıp yüreklerinin ezildiği saatlerdi; yurdunda ilk kez ayrılanların, uzaklardan gelen, ölen güne ağlar gibi bir çan sesi duyunca yüreklerinin burkulduğu saatlerdi..." (Araf Bölümü)

"Güz gelipte yapraklar peş peşe dökülünce, dalların yapraklarını yerde görmeleri gibi, Adem'in o kötü çocukları çağrıya uydular, kuşlar gibi, birer birer kayığa atladılar." (Cehennem Bölümü)

"Aşk ve zeka her birinizde aynı ağırlığı almıştır, çünkü sizi ışığı ile aydınlatan, sıcaklığı ile yakan güneşte onlar o kadar eşit ölçüde vardır ki, hiçbir kıyaslama bunu anlatamaz." (Cennet Bölümü)

Hacer Şen